پیشینه تاریخی و مذهبی آیین
به روایت تاریخ محلی، امامزاده سلطان علی به دعوت مردم منطقه از مدینه به فین کاشان آمد تا آنان را با تعالیم اسلامی آشنا کند. محبوبیت او در میان مردم خشم و حسادت حاکم اردهال را برانگیخت و در نهایت به شهادت این امامزاده انجامید. پس از شهادت، پیکر او درون قالی قرار گرفت و به کنار جوی آبی در مشهد اردهال برده شد. روایتها در این باره متفاوتاند: « برخی میگویند پیکر غسل داده شد و سپس دفن گردید و برخی دیگر بیان میکنند که تنها قالی خونین شسته شد و این عمل به صورت نمادین جای غسل پیکر را گرفت». همین واقعه، پایهگذار آیینی شد که امروز با عنوان «قالیشویان» شناخته میشود.
از همان زمان، قالی به عنوان نمادی مقدس در ذهن و فرهنگ مردم منطقه جای گرفت و پیوندی ناگسستنی میان فرش و اعتقادات مذهبی پدید آمد. این سنت نه تنها بازتابی از باورهای مذهبی شیعیان است، بلکه ریشههایی در آیینهای کهن ایرانی نیز دارد. تداوم این مراسم در طول قرنها نشاندهندهی جایگاه عمیق آن در زندگی اجتماعی مردم کاشان است. امروز نیز آیین قالیشویان، فراتر از یک مراسم سوگواری، به نماد هویت فرهنگی و مذهبی منطقه بدل شده است.
جمعه جار؛ دعوتی برای همبستگی
یک هفته پیش از آیین اصلی، مراسمی با نام «جمعه جار» در فین و کاشان برگزار میشود. در این روز بزرگان و ریشسفیدان زمان دقیق برگزاری قالیشویان را اعلام کرده و مردم را برای حضور در مشهد اردهال فرا میخوانند. این سنت کهن، نمادی از اتحاد اجتماعی و اهمیت همبستگی در فرهنگ ایرانی است. در گذشته جارچیها با صدای بلند در کوچهها و میدانها این خبر را اعلام میکردند و مردم را به شرکت در آیین دعوت مینمودند. امروزه اگرچه ابزارهای اطلاعرسانی تغییر کرده، اما اصل سنت همچنان پابرجاست و نقش مهمی در گردهم آوردن مردم ایفا میکند. جمعه جار، مقدمهای است برای شکلگیری شور و اشتیاق جمعی و یادآور اهمیت نقش ریشسفیدان در هدایت آیینها و انسجام اجتماعی. این رسم نشان میدهد که آیین قالیشویان نه تنها یک واقعه مذهبی، بلکه جریانی اجتماعی و فرهنگی است که نسلها را به هم پیوند میدهد.
روز قالیشویان؛ روایت یک حماسه آیینی
صبح روز برگزاری، مردان فین کاشان با چوبهای بلند و در حالی که سیاهپوشاند، همراه با ذکر «حسین حسین» به سمت آستانه حرکت میکنند. قالی پوشیده شده با پارچۀ سیاه، به دست جوانان حمل میشود و در مسیر حرکت تا سرچشمه نهر شاهزاده حسین، قربانیها، نوحهخوانیها و ذکرهای مذهبی همراهیاش میکنند. در کنار این مراسم، فردی به عنوان حامل، جانمازی ترمه که نمادی از سجاده امامزاده سلطان علی دانسته میشود نیز در پیشاپیش دسته حرکت میکند و معنایی مضاعف به این آیین میبخشد.
شستوشوی نمادین قالی
مهمترین بخش آیین، شستوشوی تمثیلی قالی است. برخلاف ظاهر نام، قالی در آب فرو برده نمیشود؛ بلکه افرادی چوب بهدست سر چوبهای خود را در چشمه فرو برده و قطرات آن را بر قالی و جمعیت میپاشند. این عمل به نوعی تطهیر و یادآوری غسل پیکر شهید است و همزمان ریشههایی از آیینهای باستانی بارانخواهی و جشنهای کشاورزی ایران را تداعی میکند.
همزمان با این حرکت، نوای نوحهها و فریادهای مذهبی فضا را آکنده میسازد و حالوهوایی معنوی به جمع میبخشد. قطرات آب که بر قالی پاشیده میشوند، در نگاه مردم نشانهای از پاکی، باران رحمت و زندگی دوبارهاند. حضور هزاران نفر در کنار چشمه، این صحنه را به یک نمایش باشکوه جمعی بدل میکند که همزمان حس اندوه، ایمان و امید را زنده نگه میدارد. استمرار این سنت در طول تاریخ، آن را به میراثی منحصربهفرد تبدیل کرده است که هم جنبه مذهبی و هم فرهنگی در خود دارد.
قالی؛ فراتر از یک دستبافته
در این مراسم، قالی صرفاً یک زیرانداز نیست؛ بلکه به عنوان تابوت امامزاده، حامل هویت فرهنگی و نمادی از ایمان و پیوند اجتماعی مردم منطقه ایفای نقش میکند. این قالی با طرحهای سنتی جوشقان، بازتابی از هنر دیرینه کاشان نیز هست. همان شهری که قرنهاست با قالیبافی، نام خود را در تاریخ هنر جهان ماندگار کرده و به نام جوشقان قالی شناخته شدهاست.
کارکردهای فرهنگی و اجتماعی آیین قالیشویان اردهال
قالیشویان تنها یک مراسم مذهبی نیست؛ بلکه بستری است برای:
- حفظ هویت فرهنگی و مذهبی منطقه
- ایجاد همبستگی اجتماعی میان اهالی کاشان و روستاهای اطراف
- جذب گردشگران داخلی و خارجی
- حفظ جایگاه قالی کاشان به عنوان نماد هنر و صنعت ایرانی
نتیجهگیری
آیین قالیشویان مشهد اردهال را میتوان ترکیبی از مذهب، سنت و هنر دانست. این مراسم نه تنها یادآور شهادت امامزاده سلطان علی است، بلکه در طول قرنها توانسته هویت فرهنگی مردم کاشان را زنده نگاه دارد. قالی در این آیین به نماد زندگی، باران، باروری و ایمان بدل میشود و هر سال با تکرار این مراسم، معنای تازهای از پیوند تاریخ، هنر و باور در ذهنها نقش میبندد.
این آیین جلوهای روشن از توانایی فرهنگ ایرانی در پیوند دادن عناصر مذهبی با سنتهای اجتماعی است. استمرار آن در طول قرنها نشان میدهد که چگونه یک رویداد تاریخی میتواند به میراثی ماندگار و هویتی مشترک برای نسلها بدل شود. قالیشویان نه تنها روحیه همبستگی و همدلی را تقویت میکند، بلکه فرصتی برای نمایش هنر قالیبافی و ارزشهای بومی منطقه فراهم میآورد. حضور هزاران نفر از سراسر کشور و حتی خارج از ایران، این مراسم را به یک رویداد ملی و فراملی تبدیل کرده است. در نهایت، میتوان گفت که آیین قالیشویان مشهد اردهال همچون قالی دستباف کاشان، تار و پود مذهب، فرهنگ و هنر را در هم تنیده و به اثری جاودانه بدل شده است.
نظرات شما